Dictator Game

Hãy tưởng tượng: bạn được đưa 1.000.000 đồng và một luật chơi duy nhất — bạn quyết định chia bao nhiêu cho một người lạ ngồi phòng bên. Người đó không biết bạn là ai, không được thương lượng, không được từ chối, không bao giờ gặp lại bạn. Họ nhận đúng phần bạn đưa, kể cả khi đó là 0 đồng.

Bạn sẽ đưa bao nhiêu?

Đây chính là Dictator Game (Trò chơi nhà độc tài) — một trong những thí nghiệm đơn giản nhưng gây tranh cãi nhất của kinh tế học hành vi.

(Nguồn: https://vivifychangecatalyst.wordpress.com/2021/09/19/central-provinces-part-8-game-of-dictator/)

Dictator Game ra đời như một phiên bản của Ultimatum Game — trò chơi trong đó người nhận có quyền từ chối, và nếu từ chối thì cả hai đều trắng tay.

Vì sao thí nghiệm này quan trọng?

Lý thuyết kinh tế cổ điển có một dự đoán rất rõ ràng. Nếu con người là homo economicus — duy lý và tối đa hóa lợi ích bản thân — thì câu trả lời phải là 0 đồng. Không có hình phạt, không có trả đũa, không có danh tiếng để giữ gìn. Giữ hết là lựa chọn hợp lý duy nhất.

Thực tế thì khác hẳn. Tổng hợp hàng trăm nghiên cứu cho thấy người chơi trung bình đưa đi khoảng 25–30% số tiền. Chỉ khoảng một phần ba giữ lại toàn bộ, trong khi gần một phần năm chia đôi sòng phẳng.

(Nguồn: https://link.springer.com/article/10.1186/s13104-022-06148-3)

Điểm khác biệt với Ultimatum Game

Trong Ultimatum Game, người ta cũng chia khá hào phóng. Nhưng ta không biết đó là lòng tốt hay là nỗi sợ bị từ chối. Dictator Game gỡ bỏ hoàn toàn yếu tố chiến lược đó. Phần còn lại — nếu có — mới thực sự là thứ ta muốn đo: sự quan tâm đến người khác.

Nhưng đó có thật là lòng vị tha?

Đây là chỗ câu chuyện trở nên thú vị. Hàng loạt biến thể của thí nghiệm cho thấy sự hào phóng rất dễ bị lung lay:

• Ẩn danh tuyệt đối: khi ngay cả người làm thí nghiệm cũng không biết ai đưa bao nhiêu, mức chia giảm mạnh.

• Cho phép "lấy" chứ không chỉ "cho": nếu người chơi được quyền lấy thêm tiền của đối phương, tỷ lệ hào phóng sụt xuống rõ rệt — dù về bản chất lựa chọn vẫn như cũ.

• Tiền phải lao động mới có: khi người chơi kiếm được số tiền đó thay vì được phát không, họ giữ lại nhiều hơn hẳn.

Ý nghĩa ngoài phòng thí nghiệm

• Dictator Game giúp giải thích nhiều thứ rất đời thường: vì sao ta tip cho người phục vụ ở quán ăn sẽ không bao giờ quay lại, vì sao chiến dịch từ thiện dùng ảnh một đứa trẻ cụ thể hiệu quả hơn thống kê hàng triệu người, vì sao "quyên góp mặc định" hiệu quả hơn "bấm để quyên góp", và vì sao người ta dễ né tránh thông tin về nguồn gốc sản phẩm mình mua.

Nói cách khác: chúng ta rộng lượng hơn lý thuyết kinh tế dự đoán, nhưng kém rộng lượng hơn ta tự nghĩ về mình — và khoảng cách giữa hai điều đó chính là nơi thiết kế chính sách, marketing và đạo đức học gặp nhau.

Tài liệu tham khảo và đọc thêm

• https://www.millisecond.com/library/dictatorgame
• https://sjdm.org/dmidi/Dictator_Game.html
• https://bee4rlab.euba.sk/images/KEGA/Experiment_2_Dictators_game_eng.pdf