Blue carbon

Blue carbon (carbon xanh lam) là lượng carbon được hấp thụ và lưu trữ bởi các hệ sinh thái biển và ven biển. Ba hệ sinh thái chính là:

• Rừng ngập mặn

• Thảm cỏ biển

• Đầm lầy nước mặn (salt marsh)

Tên gọi “blue” để phân biệt với green carbon, tức carbon lưu trữ trong rừng và thực vật trên cạn.

(Nguồn: https://sustainabletravel.org/what-is-blue-carbon/)

Vì sao blue carbon quan trọng?

• Hệ sinh thái này hấp thụ carbon rất hiệu quả, tính trên mỗi hecta, các hệ sinh thái này có thể lưu trữ carbon nhiều gấp vài lần rừng nhiệt đới trên cạn.

• Phần lớn carbon nằm trong lớp trầm tích ngập nước, nơi thiếu oxy nên chất hữu cơ phân hủy rất chậm. Carbon có thể được giữ hàng trăm đến hàng nghìn năm.

• Hệ sinh thái blue carbon giúp chắn sóng, chống xói lở bờ biển, giảm tác động bão, là nơi sinh sản của tôm cá và nguồn sinh kế cho cộng đồng ven biển.

(Nguồn: https://farallones.noaa.gov/education/resources.html)

Tuy nhiên, nếu các hệ sinh thái này bị phá hủy, ví dụ chặt rừng ngập mặn để nuôi tôm hay lấn biển, lượng carbon tích tụ lâu năm sẽ bị giải phóng trở lại khí quyển. Khi đó chúng chuyển từ nơi hấp thụ thành nguồn phát thải.

Tài liệu tham khảo và đọc thêm

• https://oceanservice.noaa.gov/facts/bluecarbon.html
• https://vtv.vn/kho-bau-dai-duong-blue-carbon-giup-giam-phat-thai-phuc-hoi-he-sinh-thai-100250725143125596.htm
• https://blog.wcs.org/photo/2021/12/02/what-is-blue-carbon-and-why-is-it-important/

Carbon leakage

Carbon leakage (rò rỉ carbon) là hiện tượng khi một quốc gia hoặc khu vực áp dụng chính sách khí hậu chặt chẽ (như thuế carbon hay hệ thống mua bán phát thải), các doanh nghiệp chuyển sản xuất sang nơi có quy định lỏng lẻo hơn để tránh chi phí. Kết quả là lượng phát thải không giảm mà chỉ “chuyển chỗ”, thậm chí có thể tăng lên nếu nơi mới sản xuất kém hiệu quả hơn.

(Nguồn: https://www.weyer-gruppe.com/en/2022/05/24/the-most-frequently-asked-questions-about-carbon-leakage/)

Một số ví dụ:

• Doanh nghiệp di dời nhà máy hoặc đầu tư mới ra nước ngoài.

• Hàng nhập khẩu rẻ hơn (do không chịu chi phí carbon) thay thế hàng sản xuất trong nước.

• Khi một khu vực giảm dùng nhiên liệu hóa thạch, giá dầu và than thế giới giảm, khiến nơi khác dùng nhiều hơn.

Tài liệu tham khảo và đọc thêm

• https://www.lse.ac.uk/granthaminstitute/news/what-is-carbon-leakage-clarifying-misconceptions-for-a-better-mitigation-effort/
• https://clear.ucdavis.edu/news/what-carbon-leakage

Lithography

Lithography có nghĩa gốc là in thạch bản. Trong lĩnh vực chế tạo chip, từ này thường chỉ quang khắc (photolithography) — quá trình dùng ánh sáng để chuyển mẫu thiết kế mạch lên một lớp vật liệu nhạy sáng trên bề mặt wafer.

(Nguồn: https://inc42.com/glossary/immersion-lithography/)

Có thể hình dung quang khắc giống như “in bản thiết kế siêu nhỏ” lên tấm silicon, để xác định nơi sẽ tạo các chi tiết của mạch điện.

Quy trình cơ bản gồm:

• Phủ lớp nhạy sáng bằng cách phủ một lớp vật liệu gọi là photoresist lên wafer.

• Chiếu mẫu bằng ánh sáng, khi đó hệ thống quang học đưa hình ảnh từ mặt nạ chứa mẫu thiết kế (photomask) lên lớp nhạy sáng.

•  Dùng dung dịch để loại bỏ những phần nhất định của lớp nhạy sáng, tạo ra mẫu cần thiết.

• Xử lý lớp vật liệu bên dưới, dựa vào mẫu đó để khắc, đưa tạp chất vào hoặc thực hiện các bước chế tạo khác.

Quang khắc chủ yếu tạo mẫu; công đoạn khắc vật liệu (etching) là một bước riêng. Quy trình tạo mẫu và xử lý được lặp lại nhiều lần để hình thành các lớp cấu trúc của chip.

(Nguồn: https://static.horiba.com/fileadmin/Horiba/Application/Lithography/Lithography_Process.png )

Không phải mọi kỹ thuật lithography đều dùng ánh sáng; chẳng hạn, electron-beam lithography dùng chùm electron để tạo mẫu.

Tài liệu đọc thêm và tham khảo

• https://inc42.com/glossary/immersion-lithography/
• https://www.asml.com/en/technology/lithography-principles
• https://www.synopsys.com/glossary/what-is-lithography.html
• https://www.horiba.com/int/semiconductor/process/lithography/

Deep Ultraviolet

DUV (Deep Ultraviolet), tức tia cực tím sâu, là ánh sáng có bước sóng khoảng 190–280 nm. Trong ngành bán dẫn, quang khắc DUV là công nghệ in mạch lên chip đã dùng từ những năm 1990 và đến nay vẫn là công nghệ được dùng nhiều nhất.

Hai loại DUV chính

• KrF (krypton fluoride), bước sóng 248 nm, dùng cho các lớp mạch ít đòi hỏi độ chính xác.

• ArF (argon fluoride), bước sóng 193 nm, dùng cho các lớp chi tiết hơn.

(Nguồn: https://www.photonics.com/Articles/As-DUV-Lithography-Rallies-Demand-for-ArF-Lasers/a67013 )

Cả hai dùng laser excimer, nghĩa là hỗn hợp khí hiếm và flo được kích thích bằng điện để phát ra tia cực tím. Cách này đơn giản hơn nhiều so với nguồn plasma thiếc của EUV.

Các kỹ thuật giúp DUV in được chi tiết nhỏ

• Quang khắc nhúng (immersion lithography): đặt một lớp nước giữa thấu kính và tấm wafer. Nước làm ánh sáng “ngắn” lại một cách hiệu quả, nên máy ArF nhúng có thể in chi tiết nhỏ như thể dùng bước sóng khoảng 134 nm.

• Chiếu nhiều lần (multi-patterning): chia một mẫu mạch dày đặc thành nhiều lần chiếu riêng. Nhờ vậy DUV có thể làm được chip 7 nm, thậm chí 5 nm, nhưng tốn thời gian, chi phí và dễ phát sinh lỗi hơn.

(Nguồn:https://www.digi-electronics.com/en/blogs/duv-vs-euv-lithography-performance-cost-applications/767.html )

Ngay cả trong một con chip tiên tiến nhất, chỉ vài lớp quan trọng nhất cần đến EUV. Phần lớn các lớp còn lại vẫn in bằng DUV vì rẻ và nhanh hơn. Các loại chip như vi điều khiển, chip ô tô, chip quản lý nguồn thì gần như hoàn toàn dùng DUV.

Tài liệu đọc thêm và tham khảo

• https://www.photonics.com/Dictionary/deep-ultraviolet/d8156
• https://optodiode.com/our_blog/what-is-euv-duv/
• https://www.zeiss.com/semiconductor-manufacturing-technology/smt-magazine/duv-lithography.html

Extreme Ultraviolet

Extreme Ultraviolet (EUV), tức tia cực tím cực ngắn, là bức xạ điện từ có bước sóng khoảng 10–124 nm, nằm giữa tia cực tím thông thường và tia X mềm. Trong công nghiệp, cụm từ này thường dùng để chỉ quang khắc EUV (EUV lithography), công nghệ dùng ánh sáng bước sóng 13,5 nm để in mạch lên chip bán dẫn.

Vì sao EUV quan trọng?

Trong quang khắc, bước sóng càng ngắn thì chi tiết in được càng nhỏ. Công nghệ cũ (DUV) dùng ánh sáng 193 nm, nên để làm chip tiên tiến phải chiếu nhiều lần (multi-patterning), vừa tốn kém vừa dễ lỗi. EUV ngắn hơn khoảng 14 lần, cho phép in các cấu trúc rất nhỏ chỉ trong một lần chiếu. Đây là nền tảng để sản xuất chip ở các tiến trình 7 nm, 5 nm, 3 nm và nhỏ hơn, dùng trong điện thoại, máy tính và chip AI.

(Nguồn: https://www.bnl.gov/newsroom/news.php?a=221436)

Cách tạo ra ánh sáng EUV

Ánh sáng EUV không có sẵn từ đèn thông thường. Máy bắn laser CO₂ công suất lớn vào những giọt thiếc nóng chảy cực nhỏ, khoảng 50.000 giọt mỗi giây. Thiếc bị biến thành plasma nóng hàng trăm nghìn độ và phát ra ánh sáng 13,5 nm.

Ai làm ra máy EUV?

Công ty ASML (Hà Lan) là nhà sản xuất máy quang khắc EUV thương mại duy nhất trên thế giới. Mỗi máy có kích thước bằng một chiếc xe buýt và giá hàng trăm triệu USD. Các khách hàng chính là TSMC, Samsung và Intel. Do tầm quan trọng chiến lược, máy EUV cũng là đối tượng của các biện pháp kiểm soát xuất khẩu.

(Nguồn: https://andcable.com/data-center-trends/extreme-ultraviolet-euv-lithography-moores-law/)

Ngoài sản xuất chip, EUV còn được dùng trong thiên văn học, ví dụ để quan sát vành nhật hoa của Mặt Trời, và trong nghiên cứu vật lý.

Tài liệu tham khảo và đọc thêm

• https://www.universitywafer.com/euv.html
• https://research.ibm.com/blog/what-is-euv-lithography

Fingerprinting

 Fingerprinting (lấy dấu vân tay số) là kỹ thuật kết hợp các đặc điểm của trình duyệt hoặc thiết bị để tạo ra một “dấu vân tay”, giúp nhận diện hoặc phân biệt người dùng khi họ truy cập Internet.

Những đặc điểm này có thể gồm:

• Loại trình duyệt, hệ điều hành.

• Độ phân giải màn hình, múi giờ, ngôn ngữ.

• Phông chữ được cài đặt.

• Cách thiết bị xử lý hình ảnh và âm thanh.

(Nguồn:https://hidemyacc.com/browser-fingerprint )

Ví dụ: Một website kết hợp thông tin “Chrome trên Windows, màn hình 1920 × 1080, múi giờ GMT+7, tiếng Việt…” cùng nhiều đặc điểm khác để nhận ra một trình duyệt có khả năng đã từng truy cập, ngay cả khi người dùng đã xóa cookie.

(Nguồn: https://www.bhaskarenglish.in/tech-science/news/apple-warns-iphone-users-about-fingerprint-tracking-what-device-fingerprinting-how-does-invisible-tech-affect-phones-136658981.html)

Fingerprinting có thể được dùng để phát hiện gian lận, bảo vệ tài khoản, nhưng cũng để theo dõi hành vi và phục vụ quảng cáo. Dấu vân tay này không nhất thiết cho biết tên thật và không bảo đảm nhận diện chính xác tuyệt đối: nhiều thiết bị có thể giống nhau, còn đặc điểm của một thiết bị có thể thay đổi.

Tài liệu tham khảo và đọc thêm

• https://www.brandsvietnam.com/congdong/topic/browser-fingerprinting-khai-niem-ky-thuat-dang-am-tham-thay-doi-cach-lam-digital-marketing
• https://fingerprint.com/blog/device-fingerprinting/

Tracking pixel

Tracking pixel (pixel theo dõi) là một thành phần rất nhỏ được nhúng vào website hoặc email để ghi nhận hoạt động của người dùng. Dạng truyền thống thường là ảnh trong suốt kích thước 1 × 1 pixel, gần như không thể nhìn thấy.

(Nguồn: https://smartads.tech/blog/detail/tracking-pixel-la-gi-va-cach-su-dung-the-nao--Fi4tFVBdclNcWQ==.html )

Khi bạn mở trang web hoặc email, trình duyệt hay ứng dụng email gửi yêu cầu tải pixel từ máy chủ. Yêu cầu này có thể giúp bên theo dõi ghi nhận thời điểm tải, địa chỉ IP và một số thông tin về trình duyệt hoặc thiết bị.

Ví dụ:

• Trong email, Tracking pixel ghi nhận việc tải ảnh để suy đoán email đã được mở. Kết quả không hoàn toàn chính xác vì ứng dụng có thể chặn ảnh hoặc tự tải ảnh trước.

• Trên website, Tracking pixel ghi nhận lượt truy cập một trang hoặc hành động như mua hàng, phục vụ đo lường quảng cáo.

(Nguồn: https://usercentrics.com/guides/marketing-measurement/tracking-pixels/)

Tracking pixel khác với cookie. Cookie lưu một mẩu dữ liệu trong trình duyệt; tracking pixel tạo yêu cầu gửi đến máy chủ khi được tải. Hai công nghệ có thể phối hợp để liên kết các lần truy cập và theo dõi hành vi.

(Nguồn: https://www.postaffiliatepro.com/faq/pixel-tracking-vs-cookies/)

Tài liệu tham khảo vả đọc thêm

• https://smartads.tech/blog/detail/what-is-a-tracking-pixel-and-how-does-it-work--Fi4tFVBdclNcWQ==.html
• https://interdigi.vn/tracking-pixel-la-gi/
• https://usercentrics.com/guides/marketing-measurement/tracking-pixels/