- Bạn và một người lạ được cho 1.000.000 đồng. Luật chơi: người kia đề nghị cách chia, bạn chỉ có hai lựa chọn — đồng ý thì mỗi người nhận đúng phần đã đề nghị, từ chối thì cả hai ra về tay trắng. Chỉ chơi một lần, ẩn danh, không gặp lại nhau.
- Người kia đề nghị: họ giữ 900.000, bạn nhận 100.000. Bạn sẽ làm gì?
- Về mặt số học, câu trả lời quá rõ: 100.000 đồng vẫn hơn 0 đồng. Nhưng nếu bạn thấy máu dồn lên mặt và muốn nói "thà không lấy", bạn giống phần lớn nhân loại — và bạn vừa chạm vào thứ khiến Ultimatum Game (Trò chơi Tối hậu thư) trở thành một trong những thí nghiệm nổi tiếng nhất của kinh tế học hành vi.
Lý thuyết nói một đằng, con người làm một nẻo
Thí nghiệm được ba nhà kinh tế người Đức — Güth, Schmittberger và Schwarze — công bố năm 1982.
Lý thuyết trò chơi cổ điển đưa ra dự đoán sắc bén: người đề nghị nên đưa số tiền nhỏ nhất có thể, và người nhận nên chấp nhận bất cứ khoản nào lớn hơn 0. Đó là điểm cân bằng của hai cá nhân duy lý.
Kết quả thực tế thì hoàn toàn ngược lại. Qua hàng nghìn lượt chơi ở nhiều quốc gia:
- Mức đề nghị phổ biến nhất là 40–50% — tức là chia gần như đôi.
- Những lời đề nghị dưới 20–30% bị từ chối trong khoảng một nửa số trường hợp.
- Người nhận sẵn sàng đốt tiền của chính mình để đối phương không được gì. Nhà kinh tế gọi đây là trừng phạt tốn kém (costly punishment).
Vì sao "phi lý" mà vẫn tồn tại?
Điều thú vị là hành vi này không hề vô nghĩa nếu nhìn rộng ra.
Trong một xã hội mà mọi người đều im lặng chấp nhận bị chèn ép, kẻ chèn ép sẽ luôn thắng. Nhưng nếu có đủ số người sẵn sàng chịu thiệt để trừng phạt sự bất công, thì việc đưa ra lời đề nghị keo kiệt trở nên rủi ro và không đáng. Chính nỗi sợ bị từ chối đã kéo các đề nghị lên mức công bằng.
Nói cách khác, thứ trông như cơn giận phi lý của cá nhân lại là cơ chế duy trì chuẩn mực công bằng của cả cộng đồng.
Tài liệu tham khảo và đọc thêm
- https://vietnambiz.vn/tro-choi-toi-hau-thu-ultimatum-game-la-gi-20191122161212433.htm
- https://books.core-econ.org/the-economy/microeconomics/04-strategic-interactions-11-ultimatum-game.html
- https://thedecisionlab.com/reference-guide/economics/the-ultimatum-game









