Quantum cognition

Quantum cognition (nhận thức lượng tử) là một hướng nghiên cứu trong tâm lý học và khoa học nhận thức sử dụng toán học của cơ học lượng tử (đặc biệt là xác suất lượng tử) để mô hình hóa cách con người suy nghĩ, đánh giá và ra quyết định. Điểm mấu chốt: nó không nói rằng não bộ là một hệ lượng tử, mà nói rằng cách chúng ta suy nghĩ có những đặc điểm được mô tả tốt hơn bằng xác suất lượng tử so với xác suất cổ điển.

(Nguồn: https://www.nature.com/articles/s41598-018-34531-3 )

Vì sao cần quantum cognition?

Nhiều hiện tượng trong hành vi con người cho thấy sự không phù hợp với xác suất cổ điển. 

• Hiệu ứng thứ tự khiến việc trả lời câu hỏi A rồi B cho kết quả khác với khi trả lời B rồi A; 

• Hiệu ứng ngữ cảnh cho thấy cùng một lựa chọn nhưng trong những bối cảnh khác nhau có thể dẫn đến các quyết định khác nhau; 

• và trong nhiều thí nghiệm, con người còn vi phạm các quy tắc “hợp lý” như luật Bayes. 

Các mô hình xác suất cổ điển gặp khó khăn trong việc giải thích các hiện tượng này một cách gọn gàng và nhất quán. Ngược lại, xác suất lượng tử với các đặc trưng như chồng chập, can nhiễu và sự phụ thuộc vào thứ tự đo lường lại phản ánh sát hơn cách con người suy nghĩ và ra quyết định trong thực tế.

(Nguồn:  https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S007961072300041X)

Những ý tưởng cốt lõi 

• Chồng chập nhận thức: Trước khi quyết định, niềm tin/trạng thái tinh thần có thể ở trạng thái “vừa tin – vừa nghi”, chưa “sụp đổ” về một lựa chọn rõ ràng.

• Đo lường làm thay đổi trạng thái: Việc đặt câu hỏi (hay yêu cầu ra quyết định) giống như “phép đo”, có thể thay đổi trạng thái nhận thức.

• Can nhiễu: Hai luồng suy nghĩ có thể tăng cường hoặc triệt tiêu nhau, tạo ra các sai lệch so với dự đoán cổ điển.

Quantum cognition không khẳng định não bộ chạy “máy tính lượng tử”, mà  quantum cognition hình thành khung toán học mạnh để mô tả tính mơ hồ, phụ thuộc ngữ cảnh và thứ tự của tư duy con người—những thứ mô hình cổ điển khó nắm bắt.

Tài liệu tham khảo và đọc thêm

• https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-psych-033020-123501
• http://www.quantum-cognition.de/
• https://jbusemey.pages.iu.edu/quantum/CDinQC.pdf