Quantum economics (kinh tế học lượng tử) là cách tiếp cận liên ngành áp dụng ý tưởng, khái niệm và công cụ của cơ học lượng tử để mô hình hóa hành vi kinh tế và ra quyết định trong những bối cảnh mà các giả định cổ điển (duy lý hoàn hảo, xác suất cổ điển) tỏ ra không đủ.
Quantum economics không nói kinh tế “là lượng tử”, mà dùng tư duy lượng tử để mô tả tốt hơn sự không chắc chắn, bối cảnh và hành vi phi tuyến của con người.
Những ý tưởng lượng tử được “mượn” sang kinh tế
- Chồng chập (superposition)
Người ra quyết định có thể đồng thời giữ nhiều khả năng/ý định trước khi chọn (không phải đã “chốt” sẵn).
- Giao thoa (interference)
Thông tin mới có thể làm tăng hoặc triệt xác suất một lựa chọn, giải thích các hiệu ứng bối cảnh và nghịch lý hành vi.
- Đo lường (measurement)
Cách đặt câu hỏi/cách đo có thể thay đổi kết quả (hiệu ứng khung, khảo sát, hỏi–đáp).
- Vướng víu (entanglement)
Quyết định của các tác nhân liên kết mạnh hơn mô hình độc lập (chuẩn mực xã hội, kỳ vọng chung).
So sánh kinh tế học cổ điển và kinh tế học lượng tử
- Kinh tế học cổ điển và kinh tế học lượng tử khác nhau chủ yếu ở cách mô tả con người và quá trình ra quyết định. Trong kinh tế học cổ điển, con người được giả định là duy lý, nhất quán và có sở thích xác định, vì vậy các lựa chọn được xem là đã tồn tại sẵn và có thể mô tả bằng xác suất cổ điển. Việc quan sát hay đặt câu hỏi chỉ có vai trò ghi nhận, không làm thay đổi quyết định. Cách tiếp cận này phù hợp với các mô hình tối ưu hóa, cân bằng và dự báo trong những bối cảnh ổn định.
- Ngược lại, kinh tế học lượng tử tiếp cận quyết định như một quá trình động, phụ thuộc bối cảnh. Trước khi lựa chọn được “chốt”, cá nhân có thể ở trong trạng thái mơ hồ hoặc chồng chập giữa nhiều khả năng. Cách đặt câu hỏi, trình bày thông tin hay môi trường ra quyết định có thể tác động trực tiếp đến kết quả, tương tự vai trò của phép đo trong cơ học lượng tử. Kinh tế học lượng tử sử dụng các khái niệm như giao thoa và tương quan để giải thích những hiện tượng mà mô hình cổ điển khó xử lý, chẳng hạn hiệu ứng khung, nghịch lý lựa chọn hay sự không nhất quán trong hành vi. Vì vậy, trong khi kinh tế học cổ điển nhấn mạnh chuẩn tắc và tối ưu, kinh tế học lượng tử hướng tới mô tả sát hơn hành vi kinh tế thực tế trong điều kiện bất định.
Tài liệu tham khảo và đọc thêm
- https://www.taxresearch.org.uk/Blog/2025/08/07/quantum-economics-and-its-significance/
- https://armgpublishing.com/journals/sec/volume-8-issue-1/article-5/
- https://chicagounbound.uchicago.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=2493&context=law_and_economics
- https://thequantuminsider.com/2024/02/20/quantum-economics-could-a-new-economic-paradigm-be-guided-by-quantum-models/
